Μετρώντας τον σφυγμό του ωκεανού

Στη χώρα μας θα «κάνει στάση» την προσεχή εβδομάδα το ερευνητικό σκάφος Tara που συλλέγει στοιχεία για την υγεία των πλαγκτονικών οργανισμών. Αν νομίζετε ότι αυτό λίγο μάς αφορά, δώστε προσοχή: Το πλαγκτόν απορροφά το μισό διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται στη Γη και άρα, μαζί με τα δάση, είναι ο βασικός αρμόδιος για την επιβίωσή μας!

ΤΗΣ ΙΩΑΝΝΑΣ ΣΟΥΦΛΕΡΗ | Κυριακή 22 Νοεμβρίου 2009

Ημερολόγιο καταστρώματος
«27.10.2009
Από τη Σκύλλα στη Χάρυβδη
Ο ήλιος ανατέλλει και αποκαλύπτει τον κρατήρα του Στρόμπολι.Στη μοναχικότητά του.Δεν υπάρχουν λόφοι με ομαλές πλαγιές,δεν υπάρχουν πεδιάδες, ούτε κοιλάδες. Μόνο ένα ηφαίστειο στη μέση της θάλασσας. Στην κορυφή, στη βορειοδυτική πλευρά, λίγος καπνός διαφεύγει κατευθυνόμενος προς τον ουρανό. Το Στρόμπολι κοιμάται αυτή τη στιγμή, αλλά όταν θυμώνει οι εκρήξεις ακολουθούν η μία την άλλη κάθε 20 Δ . Πρόκειται για το πλέον ενεργό ηφαίστειο της Ευρώπης.

Το πλήρωμα μόλις πήρε πρωινό στο κατάστρωμα,ζεσταμένο από τον όμορφο ήλιο του Οκτώβρη. Διαβάζουμε ναυτικές πληροφορίες για τα νότια παράλια της Ιταλίας...

Το Στρόμπολι απομακρύνεται αργά και ο πορθμός της Μεσσίνας είναι ήδη στον ορίζοντα. Αυτό το στενό φυσικό κανάλι περνάει κατά μήκος των ιταλικών ακτών και της Σικελίας. Εχει μόλις 3 χιλιόμετρα φάρδος στα στενότερα σημεία του... Η Μεσσίνα είναι ένας επίσης επικίνδυνος πορθμός και ένα μυθολογικό μέρος όπου βασιλεύουν τα τρομερά όντα Σκύλλα και Χάρυβδη...Εχουμε εξετάσει διεξοδικά τα νερά χωρίς να εντοπίσουμε ούτε ίχνος αυτών των θαλασσίων τεράτων,αλλά η Χάρυβδη και η Σκύλλα υπάρχουν με τη μορφή δύο ισχυρών ρουφηχτρών που είναι γνωστές από την αρχαιότητα».

«13.11.2009
Σάλπες: μια έκρηξη αλυσοδεμένης ζωής
Δεν χρειάζεται κανείς μικροσκόπιο για να ρίξει μια ματιά στις ζελατινώδεις σάλπες.Μπορεί να τις δει στη θάλασσα κατά την άμπωτη ή κρεμασμένες σαν τσαμπιά στα δίχτυα των ψαράδων.Οι σάλπες μοιάζουν με μικρούς σάκους- ή βαρέλια- με ζελατίνη. Ανήκουν στην οικογένεια Τunicate,τους προγόνους όλων των σπονδυλοζώων,όπως τα ψάρια και οι φάλαινες.Μετακινούνται αντλώντας νερό μέσα στο βαρελοειδές σώμα τους και τεντώνοντας τους μυς τους για να το αποβάλουν.Προκειμένου να τραφούν, οι σάλπες δημιουργούν βλεννώδη δίχτυα τα οποία απλώνουν στην επιφάνεια της εσωτερικής κοιλότητάς τους.Αυτό τους επιτρέπει να παγιδεύσουν τα οργανικά σωματίδια που αιωρούνται στο νερό.Οταν αυτές οι μικρές μπουκιές φαγητού συλληφθούν,οδηγούνται μέσω της βλέννης στο στομάχι.Παρά το γεγονός ότι οι σάλπες συγκαταλέγονται μεταξύ των μεγαλυτέρων μελών του ζωοπλαγκτόν, είναι ικανές να τρέφονται με ιδιαίτερα μικρά σωματίδια, παραλείποντας έτσι αρκετούς κρίκους στην τυπική τροφική αλυσίδα.

Οπως και πολλά είδη μεδουσών,οι σάλπες εναλλάσσουν τη σεξουαλική με την ασεξουαλική αναπαραγωγή. Πρώτα έρχεται η αναπαραγωγική φάση:οι νεαρές σάλπες ξεκινούν ως θηλυκές και για τη γονιμοποίησή τους απαιτείται ένα ενήλικο αρσενικό.Δύο ή τρία αβγά αναπτύσσονται σε κάθε θηλυκό και αυτά γίνονται ανεξάρτητες ασεξουαλικές οντότητες. Καθεμία παράγει ένα νημάτιο κατά μήκος του οποίου αναπτύσσονται εκατοντάδες εκβλαστήσεις που γρήγορα γίνονται μικρές σάλπες.Οι αλυσίδες αυτών των ζελατινωδών οντοτήτων μπορούν μερικές φορές να φτάνουν τα δέκα μέτρα μήκος!Περιπλανώνται με το πλαγκτόν και κάποια στιγμή σπάζουν απελευθερώνοντας νέα σεξουαλικά άτομα τα οποία αρχίζουν εκ νέου τον κύκλο.

Οι σάλπες συχνά πολλαπλασιάζονται με τους ίδιους υψηλούς ρυθμούς, όπως και οι μικρότεροι οργανισμοί με τους οποίους τρέφονται.Μπορούν να εκτείνονται σε εκατοντάδες χιλιόμετρα στην επιφάνεια των ωκεανών,αλλά τελικά βυθίζονται και πεθαίνουν μόλις εκλείψει η τροφή τους».

Ανήκετε και εσείς στην κατηγορία των «ιδανικών και ανάξιων εραστών» των θαλάσσιων ταξιδιών; Ονειρεύεστε συνεχώς ότι έχετε σαλπάρει για μακρινές αποστολές; Τότε οι παραπάνω «σελίδες» από το ημερολόγιο του σκάφους «Τara» είναι μόνο μια μικρή ένδειξη τού τι μπορείτε να ζήσετε ακολουθώντας την αποστολή του μέσω της ιστοσελίδας http://oceans. taraexpeditions. org/. Οχι, δεν πρόκειται για ένα διαδικτυακό παιχνίδι! Πρόκειται για μια πραγματική αποστολή και μάλιστα πολύ φιλόδοξη: το γαλλικής προέλευσης σκάφος, με τη χορηγία της σχεδιάστριας μόδας Αgnés b, ξεκίνησε από τις μεσογειακές ακτές της χώρας του στις 5 Σεπτεμβρίου 2009 και προτίθεται να κάνει τον περίπλου των ωκεανών του πλανήτη μέσα στα επόμενα τρία χρόνια. Σκοπός του είναι να καταγράψει τα πάντα γύρω από το πλαγκτόν, ενώ παράλληλα θα μας ενημερώνει σε καθημερινή βάση για τις λεπτομέρειες του ταξιδιού, τις δράσεις του πληρώματος και τα επιστημονικά δεδομένα που θα προκύπτουν από τις μετρήσεις που θα πραγματοποιεί η ομάδα. Το σκάφος «Τara» έχει ήδη πραγματοποιήσει επτά αποστολές, σε Αρκτική, Ανταρκτική, Παταγονία, Γροιλανδία και Νότια Γεωργία. Τα δεδομένα που έχει συλλέξει για τους πόλους και την επίδραση της υπερθέρμανσης του πλανήτη στο λιώσιμο των πάγων, πρόκειται να παρουσιαστούν στην επικείμενη Διάσκεψη της Κοπεγχάγης για το κλίμα. Η τωρινή αποστολή ονομάζεται Τara Οceans και έχει και πάλι τεθεί υπό την αιγίδα του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το περιβάλλον.

Μικροί αλλά θαυματουργοί
Γιατί όμως αυτή τη φορά οι ε(ξε)ρευνητές του «Τara» έχουν αποφασίσει να αφιερώσουν ολόκληρη αποστολή στη μελέτη του πλαγκτόν, αυτή την ετερογενή ομάδα μικροσκοπικών οργανισμών οι οποίοι οφείλουν το όνομά τους στο γεγονός ότι μετακινούνται παρασυρόμενοι από τα θαλάσσια ρεύματα; Γιατί από αυτούς εξαρτάται η ίδια η ζωή μας! Σας φαίνεται απίστευτο; Ε, λοιπόν δεν είναι καθόλου: ένα μεγάλο μέρος της πρωτογενούς παραγωγής βιομάζας (περισσότερο από το 50%) λαμβάνει χώρα στην υδατική ζώνη που φτάνει ως 200 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας. Πρόκειται για την εύφωτη ζώνη, τη ζώνη στην οποία φτάνει το φως του ήλιου και η οποία παίζει καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση του κλίματος. Βασικοί πρωταγωνιστές αυτής της περιοχής θεωρούνται τα πρώτιστα, μια ομάδα πλαγκτονικών οργανισμών που παράγει οξυγόνο και δεσμεύει διοξείδιο του άνθρακα. Καθώς όμως τα πρώτιστα συνυπάρχουν με πληθώρα άλλων πλαγκτονικών οργανισμών, από ιούς ως λάρβες ψαριών, οι δυναμικές τροφικές σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ τους αποτελούν ακόμη ένα επιστημονικό αίνιγμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι στις μέρες μας η δορυφορική παρακολούθηση έχει προσφέρει πολλές πληροφορίες σχετικά με τη φωτοσυνθετική δραστηριότητα στην επιφάνεια των θαλασσών, αλλά δεν είναι σε θέση να παράσχει δεδομένα σχετικά με τα φαινόμενα που λαμβάνουν χώρα σε μεγαλύτερο βάθος, εκεί όπου παρατηρείται και η μέγιστη δραστηριότητα. Για τη λήψη δεδομένων σε μεγάλα βάθη απαιτούνται αποστολές όπως αυτή του σκάφους «Τara».

Σύμφωνα λοιπόν με τους στόχους της αποστολής, η οποία ονομάζεται Τara Οceans, οι ερευνητές «θα αναλύσουν τα πλαγκτονικά οικοσυστήματα σε σχέση με τις φυσικοχημικές συνθήκες σε όλη την έκταση των ωκεανών προκειμένου να εξακριβώσουν την ικανότητα προσαρμογής τους και την ανταπόκρισή τους στο ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον τους.Μεγάλης έκτασης μελέτες γενωμικής και μεταγενωμικής σε συνδυασμό με νεοαναπτυχθείσες τεχνικές απεικόνισης θα επιτρέψουν ποσοτικές μελέτες πλαγκτονικών οικοσυστημάτων και ταυτοποίηση της σύνθεσης του πλαγκτού σε αυτά...Ολα τα δεδομένα που θα παραχθούν από αυτό το πρόγραμμα θα τοποθετηθούν σε μια ελεύθερης πρόσβασης πολυδιάσταση βιο-ωκεανογραφική τράπεζα δεδομένων η οποία θα επιτρέψει τη δημιουργία προγνωστικών μοντέλων της χωροχρονικής εξέλιξης των πλαγκτονικών οικοσυστημάτων ».

Το πρώτο τσεκάπ μετά τον... Δαρβίνο

Τόσο οι ερευνητές τού Τara όσο και εμείς που θα παρακολουθούμε τα ευρήματά τους θα έχουμε και ένα μπόνους: την αξεπέραστη ομορφιά των πλαγκτονικών οργανισμών, όπως του εικονιζόμενου που ανήκει στο φυτοπλαγκτόν

Περιττό να πούμε ότι η αποστολή αυτή καθαυτή δεν είναι παρά μόνο η αρχή του πειραματισμού.«Θα χρειαστεί πάρα πολύ δουλειά τόσο κατά τη διάρκεια της αποστολής όσο και έπειτα από αυτήν, προκειμένου να αντιληφθούμε τη σημασία της πληροφορίας που θα υπάρχει στα δεδομένα που θα έχουν συγκεντρωθεί»λέει ο Εric Κarsenti, υποδιευθυντής της αποστολής, διευθυντής Ερευνας στο Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας (ΕΜΒL) και στο Εθνικό Κέντρο επιστημονικών ερευνών της Γαλλίας (CΝRS). Ετσι, έχει προβλεφθεί περισσότεροι από 100 επιστήμονες (ωκεανογράφοι, βιολόγοι, γενετιστές και φυσικοί) να συμμετάσχουν άμεσα στη συνέχεια της αποστολής επί ξηράς, ενώ αργότερα θα αντικατασταθούν από ένα δίκτυο διεθνών ινστιτούτων και εργαστηρίων που θα αναλάβει την ανάλυση των δεδομένων και των δειγμάτων.

Πώς βλέπει άραγε αυτή την αποστολή η ευρύτερη επιστημονική κοινότητα; Η δρ Στέλλα Ψαρά, ερευνήτρια βιολόγος-ωκεανογράφος του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών στην Κρήτη, η οποία για περισσότερο από 15 χρόνια έχει πραγματοποιήσει αντίστοιχες έρευνες στις ελληνικές θάλασσες, όχι μόνο δεν αισθάνεται ανταγωνιστικά ως προς τη γαλλική αποστολή, αλλά εκτιμά ότι τα οφέλη της θα είναι πολλαπλά. «Η διεθνής ωκεανογραφική αποστολή Τara-Οceans που ξεκίνησε τον Σεπτέμβρη από τη Γαλλία,θα διασχίσει τη Μεσόγειοκαι στη συνέχεια,περνώντας από το Σουέζ θα διατρέξει το σύνολο των ωκεανών (Ινδικός,Ατλαντικός,Ειρηνικός και Αρκτικός) σε διάρκεια τριών χρόνων, προτού επιστρέψει ξανά στη Γαλλία.Στο διάστημα αυτό θα μελετήσει και θα καταγράψει τη δομή και λειτουργία του πλαγκτονικού τροφικού πλέγματος από την επιφάνεια ως τα 2.000 μ.,στις διαφορετικές περιοχές.Η ύπαρξη και λειτουργία του πλαγκτονικού τροφικού πλέγματος εμπλέκεται άμεσα στη ρύθμιση του κλίματος σε παγκόσμια κλίμακα καθώς συμμετέχει στη δέσμευση του διοξειδίου του άνθρακα της ατμόσφαιρας και στην παραγωγή οξυγόνου (φωτοσυνθετικό φυτοπλαγκτόν) καθώς και στη διατήρηση των ωκεάνιων οικοσυστημάτων και της ζωής στη θάλασσα».

Οπως επισημαίνει η ελληνίδα ερευνήτρια: «Παρ΄ όλο που τα επιμέρους οικοσυστήματα (ωκεάνιες περιοχές) έχουν ήδη μελετηθεί μεμονωμένα,η Τara-Οceans θα είναι η πρώτη πολυετής αποστολή μετά τις αποστολές του Δαρβίνου με το Βeagle που θα επιχειρήσει να αποτυπώσει με ακρίβεια και ενιαία μεθοδολογίατη σύγχρονη κατάσταση υγείας του παγκόσμιου ωκεανού.Για τον σκοπό αυτόν, θα χρησιμοποιηθούν τόσο παραδοσιακές όσο και υπερσύγχρονες τεχνικές δειγματοληψίας και αναλύσεων από ένα ευρύ φάσμα ειδικοτήτων και αντικειμένων. Η αποστολή αναμένεται να προαγάγει την ολοκληρωμένη γνώση της λειτουργίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων,παρέχοντας έτσι μια ενιαία βάση για μελλοντικές συγκρίσεις αλλά και τη δυνατότητα καλύτερων προγνώσεων των επιπτώσεων των κλιματικών αλλαγών.Επιπλέον θα προαγάγει τη βαθύτερη κατανόηση και ευαισθητοποίηση σε σχέση με τον ουσιαστικό ρόλο που διαδραματίζουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα για τη διατήρηση της ισορροπίας του πλανήτη».

Δώρο ζωής για τα παιδιά μας

Οι σάλπες ενωμένες μεταξύ τους σχηματίζουν αλυσίδες τεράστιου μήκους

Από ό,τι φαίνεται η αποστολή Τara ocean ενδιαφέρει πολύ τους ερευνητές. Θα έχει όμως αντίκτυπο και σε μας;«Απολύτως!»λέει ο Εric Κarsenti και εξηγεί:«Τα αποτελέσματα της υπερθέρμανσης της ατμόσφαιρας στα οικοσυστήματα του πλανήτη είναι άλλες φορές προβλέψιμα και άλλες όχι.Το πλαγκτόν αποτελεί τη βάση των οικοσυστημάτων των ωκεανών. Αν και είναι αδύνατον να τους εντοπίσει κανείς με γυμνό μάτι,οι οργανισμοί αυτοί δεσμεύουν και μετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια σε ζώσα ύλη,διασφαλίζουν την παραγωγή των απαραίτητων για τη ζωή στη Γη βιοστοιχείων,διέπουν τους κύκλους του άνθρακα και του οξυγόνου. Παρά τη σπουδαιότητα του ρόλου τους στη βιόσφαιρά μας,η ποικιλότητα και η φυσιολογία των διαφόρων ειδών του πλαγκτόν παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη. Με την υπερθέρμανση των ωκεανών, το οξυγόνο σπανίζει στις τροπικές περιοχές, εμποδίζει την παραγωγή μικροοργανισμών και περιορίζει τον πληθυσμό της πανίδας που τρέφεται από αυτούς. Μια αλυσιδωτή αντίδραση η οποία έχει συνέπειες για το σύνολο του πλανήτη έχει ξεκινήσει.Είναι λοιπόν επείγον και απαραίτητο να αντιδράσουμε και να γνωρίσουμε καλύτερα την ποικιλία και την κατανομή των ειδών του πλαγκτόν προκειμένου να τα προστατεύσουμε καλύτερα.Πρόκειται για το καλύτερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στις επόμενες γενιέςανθρώπων».

soufleri@tovima.gr

Από τις 25 ως τις 29 Νοεμβρίου το σκάφος Τara θα σταθμεύσει στη μαρίνα Φλοίσβου.

Το σκάφος δεν είναι επισκέψιμο, αλλά την Παρασκευή 27 Νοεμβρίου στις 11.00 το πρωί στο Αuditorium του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών (Σίνα 31) το κοινό θα έχει την ευκαιρία να συναντήσει και να συνομιλήσει με μέλη της αποστολής Τara Οceans καθώς και με έλληνες επιστήμονες.

ΩΚΕΑΝΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ ΖΩΗΣ
* Οι ωκεανοί καλύπτουν τα 2/3 της έκτασης της Γης.

* Κάθε χιλιοστόλιτρο θαλασσινού νερού περιέχει εκατομμύρια πλαγκτονικών οργανισμών.

* Η φωτοσυνθετική δραστηριότητα των πλαγκτονικών οργανισμών παράγει το μισό από το οξυγόνο που αναπνέουμε.

* Με άλλα λόγια, ένα στα δύο μόρια οξυγόνου στον αέρα που μας περιβάλλει, προέρχεται από τους ωκεανούς.

* Οι πλαγκτονικοί οργανισμοί δεσμεύουν περισσότερο από το μισό του CΟ2 που παράγεται στη Γη.

* Ετσι, οι ωκεανοί και τα δάση αποτελούν τους δύο πνεύμονες του πλανήτη και η διάσωσή τους αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ύπαρξή μας.


Αναδημοσίευση από www.tovima.gr